Vài mong ước nhỏ về sách giáo khoa -Phan Hồng Giang

Biên soạn sách giáo khoa – nhất là ở bậc phổ thông – luôn là một công việc vô cùng khó khăn. Chẳng thế mà đại văn hào Lev Tolstoi, sau khi lao tâm khổ tứ sáng tạo nên những tiểu thuyết đồ sộ bất tử, về cuối đời mới dám bắt tay vào viết cuốn Tập đọc vỡ lòng cho trẻ em và thú nhận đó là công trình lấy đi của ông nhiều tâm lực nhất!.

Chương trình và sách giáo khoa hiện nay có không ít ưu điểm.Tuy nhiên trong bài báo ngắn này tôi chỉ muốn bày tỏ vài mong ước nhỏ của mình để sách giáo khoa con em chúng ta đang học sắp tới đây có thể phần nào hoàn thiện hơn chăng.

Thay vì đem tới những kiến thức chết, “đóng hộp” sẵn, cần để các em tiếp cận với những kiến thức sống động, có giá trị ứng dụng cao, thiết thực với cuộc sống trước mắt và lâu dài. (Cần phải chú trọng học những điều tưởng như bình thường nhất như học cách ứng xử văn hóa với mọi người để không văng tục, chửi bậy, không động một tý là gây gổ đâm chém nhau; học ăn để tránh suy dinh dưỡng hoặc tránh béo phì; học cách đi lại để không bị tai nạn giao thông; học làm sao để góp phần chống biến đổi khí hậu, chống ô nhiễm môi trường, chống đói nghèo, dịch bệnh; học bơi để khỏi chết đuối; học sử dụng điện sao cho an toàn, không chập cháy…, trước khi dùi mài đủ thứ kiến thức cao siêu…).

Thay vì chỉ tập trung bồi dưỡng một chiều cho các em nhận thức toàn mầu hồng về đất nước với “rừng vàng, biển bạc”, với lịch sử vẻ vang luôn “đi từ thắng lợi này đến thắng lợi khác”, với dân tộc anh hùng bất khuất, cần cù thông minh…, hãy chia sẻ với các em những suy nghĩ chân thành , thẳng thắn vì sao đất nước ta trong suốt chiều dài của lịch sử cũng như cho tới tận hôm nay vẫn chưa bao giờ thoát khỏi tình trạng nghèo nàn, lạc hậu; hãy cùng các em đi tìm những khuyết tật thâm căn cố đế nào khiến dân tộc ta hơn một lần để vuột khỏi tầm tay những cơ hội vàng lẽ ra đã có thể đưa dân tộc ta sánh vai cùng các cường quốc năm châu; hãy chỉ cho các em thấy cần tránh xa những việc làm, những cung cách ứng xử nào khiến hình ảnh con người Việt Nam bị xấu đi trong con mắt bạn bè quốc tế…

Thay vì vô tình hay hữu ý coi các em gần như là đồng nghiệp của mình (!) để rồi say sưa, phô bày đủ loại kiến thức mang dáng vẻ hàn lâm chuyên sâu (đại thể như là thổi vào tai các cô cậu lớp 4, lớp 5 vắt mũi chưa sạch, còn đang ham đánh bi, đánh đáo những khái niệm về “kết cấu giai cấp, phân tầng xã hội” ở Việt Nam sau Thế chiến lần I…), hãy hết sức lưu tâm đến mức độ phát triển tâm sinh lý của từng lứa tuổi học sinh để có cách tiếp cận phù hợp.

Thay vì chỉ tập trung hoàn toàn vào việc truyền thụ kiến thức đại trà cho số đông, trong một số trường hợp cụ thể, sách giáo khoa cũng cần dành một phần hợp lý để “cá thể hóa” sự truyền thụ này sao cho có thể phát huy được năng lực khác biệt tiềm tàng ở một số em xuất sắc.

Thay vì dạy chay – học chay buồn tẻ, xơ cứng, hãy cung cấp ngay trong sách giáo khoa những đề xuất sinh động hóa môn học, khiến trẻ em như được vừa học vừa chơi, vừa nghe giảng vừa trực tiếp tham gia vào quá trình kiếm tìm kiến thức, làm sao cho các em thực sự cảm thấy đến trường thích hơn ở nhà

Thay vì biến môn văn – lẽ ra là rất hấp dẫn – thành một môn học nhàm chán, gây sợ hãi cho rất nhiều học sinh vô tội bởi nếp mòn “chuẩn hóa, khuôn mẫu hóa, đáp án hóa” các cảm nhận không mấy khi giống nhau trước cái tình, cái đẹp thiên hình vạn trạng trong văn thơ, hãy để các em chủ động đến với văn học một cách cởi mở nhất, thật đa chiều, đa dạng, để văn học thực sự trở thành vốn tình cảm, vốn tâm hồn cao đẹp vô giá mà các em sẽ mang theo suốt cuộc đời…

Thay vì chỉ sử dụng những phương tiện truyền thống với các con chữ trên trang giấy trắng, khi làm bộ sách giáo khoa mới nay mai, không thể không tận dụng tối đa những tiện ích to lớn mà công nghệ thông tin mang lại.

Những bài giảng trực tuyến của những giảng viên hàng đầu, những giáo án điện tử thường xuyên được cập nhật, những băng đĩa hình sinh động bổ trợ thêm cho những cuốn sách dầy cộp cổ điển… sẽ giúp giáo viên và học sinh “tiêu hóa” tốt hơn rất nhiều lượng kiến thức phong phú mà chương trình học đặt ra.

Nói một cách tổng quát, yêu cầu cao nhất mà theo chúng tôi, bộ sách giáo khoa cần đạt tới là phải thấm nhuần sâu sắc tinh thần dân chủ – nhân văn, khoa học – hiện đại, dân tộc – quốc tế.

Biên soạn một bộ sách sách giáo khoa mới hoàn thiện hơn quả là một vấn đề nan giải. Từ lời nói đến việc làm, từ ý định đến việc hiện thực hóa thành công – là cả một quãng đường xa lắc như từ Trái đất tới Sao Hỏa, Sao Kim…

Xin được nói thêm một ý cuối: Công việc khó khăn này chỉ có thể đạt kết quả như mong muốn nếu huy động được sự đóng góp của thật nhiều chuyên gia từ nhiều nguồn khác nhau tập hợp dưới cây đũa chỉ huy của một nhạc trưởng có tầm nhìn cao xa, đầy đủ năng lực và tâm huyết. Kết quả của công việc to lớn này phải được công khai trước công luận, trước ngàn vạn cặp mắt săm soi đầy thiện chí mà nghiêm khắc của bàn dân thiên hạ trước khi chính thức được đưa vào sử dụng. Với một chương trình thống nhất, nên có 2 – 3 bộ sách giáo khoa khác nhau; thời gian và công chúng sẽ biết cách lựa chọn bộ sách nào có ưu thế hơn cả. Trong vô luận trường hợp nào thì cạnh tranh lành mạnh cũng đem lại kết quả tốt hơn, công minh hơn là sự độc diễn của duy nhất một bộ sách giáo khoa cho dù nó có thể là sản phẩm của những người được mang danh là uyên bác nhất

+ + + + +

Link: http://tiasang.com.vn/Default.aspx?tabid=113&CategoryID=6&News=4738

Xin post lại 1 số bài đã khá lâu:

02. Bỏ độc quyền in ấn SGK có thể gây hỗn loạn

Nếu chỉ bỏ độc quyền in ấn SGK thì chưa giải quyết được vấn đề nâng cao chất lượng sách, giảm chi phí mà gia đình học sinh phải chịu, thậm chí có thể còn gây hỗn loạn trên thị trường SGK. Đó là nhận định của GS Nguyễn Xuân Hãn – ĐH Quốc gia Hà Nội.( Giới thiệu trên điểm báo VTV1 truyền hình Trung ương Ngày 15-4-2007)

Nếu chỉ bỏ độc quyền (in ấn sách giáo khoa – SGK) thì chưa giải quyết được vấn đề nâng cao chất lượng sách, giảm chi phí mà gia đình học sinh phải chịu, thậm chí có thể còn gây hỗn loạn trên thị trường SGK. Đó là nhận định của GS. Nguyễn Xuân Hãn – ĐH Quốc gia Hà Nội. Tôn trọng quan điểm cá nhân của tác giả, VnMedia xin giới thiệu bài viết tới bạn đọc.

Siêu lợi nhuận do thiếu “chuẩn”

Mấy hôm nay, qua đài báo tôi thấy Thanh tra CP kết luận doanh thu NXB Giáo dục 800-900 tỷ đồng/năm (xấp xỉ 50 triệu USD/năm), còn NXB Giáo dục tự khai doanh thu 45 triệu USD/năm. Theo tôi đây là các con số chưa chính xác, vì doanh thu NXB Giáo dục là 100 triệu USD/năm. Cách tính của tôi là dựa vào số liệu của Cục Xuất bản – Bộ VHTT. Năm 2001 tổng số xuất bản phẩm của cả nước là 237,760 triệu bản, tổng doanh thu là 1,705 tỷ đồng. Riêng NXB Giáo dục là 200 triệu bản, ước lượng doanh thu là 1.434,2 tỷ đồng, tương đương 100 triệu USD/năm vào thời gian đó. Hàng năm, lượng sách xuất bản tăng. Tiền lãi thay một môn học như môn Tiếng Việt, năm 2003 cho 1,7 triệu HS vào lớp 1, giá mỗi cuốn là 9.200 đồng, hai tập là 18.400 đồng. Số tiền thu được từ việc thay môn học này là 31,28 tỷ đồng. Theo các chuyên gia, riêng tiền lãi cho việc thay môn học này gần 30 tỷ đồng (gần 2 triệu USD).

Vậy thì tại sao NXB Giáo dục cứ đều đặn in sách hàng năm và học sinh cứ phải è cổ ra mua? Đó là vì sự bất cập nhận thức khoa học trong và ngoài nước, và thiếu sót trong việc chọn người và tổ chức học thuật: 1. Tồn tại một mặt bằng chung về kiến thức, để HS từ nước này có thể chuyển sang nước khác học, sự khác nhau về chương trình nhanh chóng được khắc phục nếu có; 2.. Việt Nam là bộ phận của thế giới, thành tựu khoa học của nhân loại là thành tựu của mình. Ví dụ quyển Hình học Euclid, chiếm già nửa chương trình Toán ở bậc phổ thông, và đã tồn tại 2.300 năm nay. Các nhà khoa học coi quyển sách này là kinh thánh. Việc biên soạn lại cuốn sách này có thể chỉ cần một GS giỏi cùng vài cộng sự, tiến hành trong 3 tháng là xong. Ngược với tư duy này, ta chia cuốn Hình học Euclid thành vài chục xuất, mỗi người làm một phần, thay đổi trật tự khoa học. Định lý Thales đưa xuống dạng bài tập. Sự đảo lộn trật từ này còn nghiêm trọng hơn nhiều việc thay đổi trật tự từ chữ A sang chữ E trong môn Ngữ văn; 3. Người ta nói “biên soạn” SGK, chứ không nói ”sáng tác” SGK. Biên soạn là phải có SGK chuẩn, tham khảo. Mặc dù nhiều giáo viên giỏi tập được tập hợp, nhưng thiếu sách tham khảo, nên SGK có quá nhiều sai sót, phải chỉnh sửa liên miên. Kể từ năm 1981 đến nay đã 25 năm, chúng ta chưa hề có chương trình (CT) – SGK chuẩn để ổn định giáo dục phổ thông…

Từ năm 1945 đến nay, VN có 5 lần thay đổi CT và chuẩn bị biên soạn SGK. Lần đầu do GS Hoàng Xuân Hãn đứng đầu, việc thiết kế lại chương trình và chuẩn bị có 2 tháng. Ở miền Bắc, chương trình này tồn tại 10 năm, còn ở miền Nam là 27 năm. Lần 2 do GS Nguyễn Văn Chiển, GS Hoàng Tuỵ, nhà giáo Lê Hải Châu, công việc này được hoàn thành trong 6 tháng, CT – SGK được sử dụng 35 năm. Lần 3 là năm 1975. Hai lần cuối là năm 1981 và 2002 theo phương châm “cắt khúc, cuốn chiếu” “vừa chạy vừa xếp hàng”. Cách làm này chỉ có thể hiểu được từ văn hóa làng xã và tiểu nông, không phải khoa học.

Chưa có CT-SGK “chuẩn” mà bỏ độc quyền sẽ hỗn loạn

CT-SGK là một công trình khoa học lớn của Quốc gia. NXB Giáo dục chỉ là phương tiện của các nhà khoa học. Trước Quốc hội và dân, xét về mặt pháp lý, người chịu trách nhiệm CT-SGK trong giáo dục là Thủ tướng. Hiện tại, Thủ tướng giao nhiệm vụ cho Bộ trưởng Bộ GD-ĐT, Bộ trưởng lại giao cho NXB Giáo dục. Như vậy, NXB vừa tổ chức biên soạn nội dung, vừa kinh doanh thì không thể khách quan. Về mặt học thuật là hỏng.

Nếu giao việc biên soạn, in ấn SGK Giáo dục còn hỏng thì bây giờ đưa ra phương án cho tất cả các NXB khác cùng “đấu thầu” soạn thảo càng hỏng. Theo tôi, trước hết là phải có bản thảo CT-SGK chuẩn về học thuật, chế tài sử dụng bộ CT-SGK ít nhất 10 năm, sau đó bỏ độc quyền, NXB nào cũng có quyền in được. Nếu làm theo quy định ngược lại thì sẽ hỗn loạn ngay.

Nhiều người lo ngại làm bộ sách chuẩn sẽ lâu, nhưng theo tôi chỉ cần 6 tháng là có thể làm xong, và đã được giải thích công khai trên VTV1, chương trình Sự kiện và Bình luận ngày 28/10/2006 và 30/10/2006. Cuốn băng này của VTV1 đã được kính chuyển đến tất cả những người có trách nhiệm, đặc biệt là Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh, chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phú Trọng. Đây là vấn đề SGK, vấn đề của cả quốc gia, vấn đề học thuật. Đông người, nhiều tiền chỉ là cần, chứ không thể là điều kiện đủ để thay thế tư duy khoa học. Giải pháp mà chúng tôi kiến nghị nhiều năm nay, là làm tập trung và thay đổi đồng bộ SGK từ lớp 1 đến lớp 12. Giải pháp này đã được kiểm nghiệm thành công tại VN vào các năm 1945, 1955, và 1975. Các GS Nguyễn Văn Chiển, GS Hoàng Tuỵ, nhà giáo Lê Hải Châu – tác giả việc thay sách năm 1955, hiện vẫn còn sống và hoàn toàn minh mẫn.

Xin lưu ý, so với các nước, chương trình giáo dục của ta nặng hơn từ 1 đến 3 năm, ngôn ngữ trình bày trừu tượng, xa với cuộc sống. Không ít phụ huynh, là kỹ sư, bác sĩ, thậm chí TS, GS cũng không thể hiểu được chương trình giáo dục hiện nay. Việc học thêm là điều tất nhiên. Theo kết quả điều tra của VN với các tổ chức quốc tế, tiền học thêm khoảng 300 triệu USD/năm.

Khác với lĩnh vực kinh tế, việc bỏ độc quyền trong lĩnh vực khoa học và giáo dục phức tạp hơn nhiều. CT-SGK chuẩn phải có trước, việc bỏ độc quyền sau. Ngược quy trình này, khả năng “hỗn loạn” trong thị trường SGK là điều khó tránh khỏi.

Báo Nông thôn Ngày Nay

Năm thứ XXIII, số 88 (1979) ngày 12/4/2007

03. Kiến nghị xóa độc quyền xuất bản sách giáo khoa

Kết luận thanh tra Nhà xuất bản Giáo dục : Càng độc quyền càng lãi, càng lãi giá sách càng… cao!

Phó Tổng Thanh tra Chính phủ Mai Quốc Bình vừa ký kết luận thanh tra Nhà Xuất bản Giáo dục (NXB GD), qua đó, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo xóa độc quyền xuất bản sách giáo khoa (SGK) trong năm 2007-2008.
Lãi 345,8 tỷ đồng…

NXB GD hoạt động theo mô hình công ty mẹ – con. Công ty mẹ có 10 đơn vị và có 13 công ty con hạch toán độc lập. Từ năm 2002 đến 30-6-2006, NXB GD đã phát hành số sách kỷ lục với 891 triệu bản.

Trong đó, sách giáo dục chiếm phần lớn với 821,8 triệu bản, các loại sách khác chỉ chiếm 69,1 triệu bản. Nhìn vào kết quả tài chính từ năm 2002 đến nay, có thể thấy đây là doanh nghiệp có khoản lãi rất lớn.

Doanh thu bình quân của NXB này đạt từ 800 đến 900 tỷ đồng/năm. Lợi nhuận trước thuế có năm đạt tới 93,8 tỷ đồng và đạt tổng lợi nhuận 345,8 tỷ đồng kể từ năm 2002 đến tháng 6-2006. Lợi nhuận sau thuế trong giai đoạn này cũng không tồi chút nào với 236,9 tỷ đồng.

Theo đánh giá của các chuyên gia, thực ra, số lãi trên không phải do lãnh đạo NXB “tài giỏi” gì mà chủ yếu do được độc quyền in, phát hành SGK. Theo đó, từ năm 1997 đến năm 2002, Ban Vật giá Chính phủ là cơ quan định giá bán lẻ SGK thống nhất trong cả nước. Từ năm 2002 đến nay, NXB GD được định giá (sau khi Bộ Tài chính và Bộ GD-ĐT phê duyệt). Từ năm 2002 đến nay, giá bán SGK vẫn được giữ ổn định và áp dụng thống nhất trong cả nước.
Khai tăng chi phí hàng trăm tỷ đồng 

Theo kết luận thanh tra, giá bán SGK được xây dựng từ năm 2002 trên cơ sở giá thành kế hoạch và lợi nhuận định mức theo phương án ổn định giá bán từ năm 2002 đến 2010. Căn cứ số liệu báo cáo của NXB GD về một số nội dung chi phí bao gồm khấu hao tài sản cố định, chi phí hoạt động tài chính, nhuận bút, phim ruột và phim bìa từ năm 2002-2005 cho thấy: các chi phí này có giá thành kế hoạch cao hơn chi phí thực tế 25,478 tỷ đồng/năm, bằng 3,2% doanh thu. Như vậy, có thể thấy trong 5 năm qua, chi phí đưa vào giá thành đã cao hơn chi phí thực tế hàng trăm tỷ đồng.

Theo giải trình của NXB GD thì đơn vị này xây dựng giá bán SGK ổn định trong 10 năm. Vì vậy giá bán sách đã bao gồm cả các chi phí phát sinh, sẽ tăng trong những năm tới như giá giấy tăng (khoảng 5-7%/năm), các chi phí về tiền lương, tiền điện, xăng dầu cũng tăng khoảng 5-8%/năm.

Thêm nữa, NXB GD còn dự báo trong giai đoạn 2007-2012, số lượng SGK phát hành sẽ giảm khoảng 40% làm cho giá thành đơn vị sản phẩm tăng,… Do vậy, khi xây dựng giá đã tính đến các yếu tố trên nhằm đảm bảo giữ giá ổn định trong giai đoạn dài! Như vậy, có thể thấy phụ huynh học sinh đã phải chi mua SGK với giá cao hơn nhiều so với thực tế.

Qua kiểm tra công tác theo dõi chi tiết giá thành cho thấy: đơn vị hạch toán đầy đủ chi phí trong giá thành nhưng chưa hạch toán giá thành đầy đủ cho từng đầu sách. Do vậy, chưa đáp ứng được yêu cầu quản lý tài chính về giá thành sản phẩm và khó khăn cho công tác kiểm tra, phân tích đánh giá giữa giá thành thực tế và giá bán. Thanh tra Chính phủ yêu cầu NXB GD chấn chỉnh công tác quản lý giá thành để đáp ứng yêu cầu quản lý theo quy định của nhà nước.

Chi phí phát hành cao hơn hẳn khu vực

Vẫn theo kết luận thanh tra, phụ huynh học sinh còn phải “cõng” những chi phí hết sức vô lý khác, điển hình là chi phí chiết khấu giá thành SGK (chi phí phát hành): Chiết khấu bình quân trên cả nước là 24%/giá bìa. Theo báo cáo của Vụ pháp chế, Bộ GD-ĐT và NXB GD thì tỷ lệ này cao hơn so với mặt bằng chung của cả khu vực khoảng 4%!

NXB GD là đơn vị duy nhất được nhà nước giao xuất bản SGK, do vậy công tác xuất bản SGK đang là độc quyền. Qua thanh tra cho thấy, việc độc quyền SGK có hạn chế là: do độc quyền xuất bản SGK nên không có sự cạnh tranh để giảm giá bán, không tạo ra sự cạnh tranh để nâng cao chất lượng sách giữa các nhóm tác giả biên soạn; không có sự lựa chọn một số bộ SGK tối ưu để đáp ứng tốt nhất công tác giảng dạy và học tập.

Vì thế, Thanh tra CP kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo Bộ GD-ĐT “nghiên cứu hoàn thiện cơ chế xóa độc quyền xuất bản SGK”. Trong trường hợp giữ nguyên cơ chế cũ thì Bộ GD-ĐT chỉ đạo NXB GD giảm giá bán SGK, cần thiết có thể xây dựng giá cho từng năm học.

NAM QUỐC

SGGP: ngày 06/04/2007

04. Sách giáo khoa đáng lẽ phải được miễn phí! Nguyễn Xuân Hãn

– Trước ý kiến “chúng ta hoàn toàn có thể tiến tới cung cấp miễn phí SGK cho học sinh…”- trong lúc NXB Giáo dục kêu lỗ và đề nghị tăng giá 10%- để rộng đường dư luận, PV Báo Điện tử Tổ Quốc đã có cuộc trao đổi với GS-TS Nguyễn Xuân Hãn nhằm làm rõ hơn luận điểm này.
GS Nguyễn Xuân Hãn: “nhất thiết phải đưa ra một bộ sách giáo khoa chuẩn, sử dụng được ít nhất 10 năm như các nước”

– Thưa GS, những căn nguyên nào khiến ông bác bỏ lý lẽ phải tăng giá sách giáo khoa của NXB GD?

+ Lý lẽ bác bỏ việc tăng giá SGK của tôi dựa trên kết quả tính toán và thực tiễn trong ngoài nước.
Lượng ấn phẩm NXB GD chiếm tới 80% lượng sách của cả nước (ở nước ngoài lượng sách giáo dục chỉ chiếm vài %). Theo Cục xuất bản năm 2007 là 276,447 triệu bản (CAND ngày 1/5/2008), còn theo số liệu của Tổng cục Thống kê năm 2004, người dân đã phải bỏ ra trên 2.000 tỷ đồng để mua sách học, chưa kể tiền vay của nước ngoài, và tiền hỗ trợ của Nhà nước. Có cấu sách rất bất hợp lý sách phổ thông làm học sinh bội thực, ngược lại sách đại học quá ít, tỷ lệ sách đại học/sách phổ thông chỉ một 1%-2% . Về số đầu sách trên khối lớp trung bình trên 200 cuốn, trong đó khoảng 60 cuốn sách giáo khoa, còn lại là sách tham khảo. Đợt thay sách lần này từ 2002-2009 Nhà nước dự chi 2 tỷ USD. Lãi thay sách một môn học NXB GD có thể thu về 1-2 triệu USD… Loại sách cho học sinh viết vào, chỉ dùng một lần rồi bỏ thật lãng phí. Ví dụ, Lớp 1 có 7 môn học, Toán, Tiếng Việt, Đạo đức, Mỹ thuật, Âm nhạc Thủ công, Tự Nhiên xã hội, thì có tới 8 cuốn sách nữa được thiết kế cho học sinh viết vào rồi bỏ như: sách Vẽ, Mỹ thuật, Đạo đức, Bài tập Đạo đức, Toán, Bài tập Toán, Thủ công, Bài tập tiếng Việt, hay sách hướng dẫn ôn tập 6 cuốn thi tốt nghiệp phổ thông năm nay có giá là 96.000 đồng/bộ. Xin lưu ý, loại sách ôn tập này mà trước đây ở ta và các nước tiên tiến không có. Năm nay có gần 1 triệu HS lớp 12, nếu chỉ 50% HS mua loại sách này, NXB GD đã thu về gần 50 tỷ đồng, mà công sức và đầu tư không đáng kể. Số tiền 50 tỷ bằng số tiền mà NXB GD bù lỗ cho giá giấy tăng năm nay.
In ấn và xuât bản sách giáo khoa ở nước ta được GS Hoàng Tuỵ mấy năm trước cảnh báo là một trong ba “cục bứu dị dạng” của giáo dục Việt Nam (liên quan đến sách giáo khoa, thi cử và dạy thêm tràn lan) cần phải cắt bỏ. Về in SGK, nguyên Thủ tướng Phan Văn Khải đã chỉ thị “Chấm dứt ngay năm nào cũng in lại SGK …”.

– Nguyên nhân của các vấn đề trên là như thế nào thưa GS?

+ Nguyên nhân thì có nhiều, chỉ xin đơn cử một vài điểm quan trọng. Theo Điều 36 của Hiến Pháp năm 2002, Điều 100 của Luật Giáo dục, trước Quốc hội và nhân dân, về chương trình và sách giáo khoa người chịu trách nhiệm là Chính phủ, cụ thể là Thủ tướng. Ở rất nhiều nước sách giáo khoa phổ thông được cung cấp miễn phí, tại sao nước ta còn nghèo mà người dân phải bỏ ra hàng ngàn tỷ đồng mỗi năm cho việc mua sách giáo khoa? Điều này thật phi lý.
Cách làm chương trình, sách giáo khoa trong 27 năm qua có vấn đề, chưa nói là sai từ gốc tư duy và tổ chức. Ở tầm vĩ mô khi thiết kế chương trình và biên soạn sách giáo khoa, mà Bộ Giáo dục & Đào tạo không hề có chương trình – sách giáo khoa chuẩn để tham khảo (một vài tác giả tự sưu tâm, qua nghiên cứu, sách chưa đầy đủ, chưa tiêu biểu và thiếu tính hệ thống). Cách làm là cắt khúc chương trình phổ thông cho nhiều nhóm làm, nhóm nọ không biết nhóm kia, theo kiểu “vừa chạy vừa xếp hàng”. Với cách làm như vậy, chương trình – sách giáo khoa phải chỉnh sửa hàng năm và in lại.
Theo kết luận của Thanh tra Chính phủ đầu năm 2007, NXB Giáo dục là doanh nghiệp có khoản lãi rất lớn với doanh thu bình quân đạt 800 – 900 tỷ đồng/năm.
Tuy nhiên, với lý do giá giấy tăng đột biến, chi phí chuyên chở tăng… nếu giữ giá sách như hiện nay, NXB sẽ chịu lỗ hơn 50 tỷ đồng. Do vậy, từ ngày 1/5/2008, NXB Giáo dục đã thông báo dự định tăng 10% giá SGK ở toàn bộ ba cấp học (mỗi bộ sách sẽ tăng từ 3.000 -12.000 đồng tùy theo lượng sách ở mỗi cấp, lớp học).
Chương trình – sách giáo khoa là linh hồn của nền giáo dục, song cách quản lý của ta còn có vấn đề. Chính phủ giao việc làm sách giáo khoa cho Bộ trưởng Bộ Giáo dục & Đào tạo, Bộ trưởng lại giao tiếp cho NXB GD. Vô hình chung, NXBGD trong khi thực thi nhiệm vụ của cấp trên, vừa kinh doanh, càng nhiều lợi nhuận càng tốt.
So với mặt bằng giáo dục chung của các nước, nhiều nội dung trong sách giáo khoa của ta nặng hơn từ 1-3 năm. Cách làm cắt khúc cuốn chiếu, kiến thức trình bày không liền mạch, ngôn ngữ sử dụng không thông dụng, xa cuộc sống, khó học khó nhớ. Việc hàng trăn ngàn học sinh bỏ học hiện nay đang là vấn nạn, mà một trong những nguyên nhân sâu xa, chính là chương trình nặng, sách giáo khoa quá tải. Để chuyển tải được chương trình hiện nay, nhiều học sinh phải học thêm với số tiền bỏ ra rất lớn. Theo số liệu mới đây của các tổ chức Viết Nam và quốc tế, số tiền này khoảng 300 triệu ÚSD/năm. Chương trình – sách giáo khoa hiện nay, tôi xin khẳng định chưa phải là một sản phẩm khoa học. Khi làm chương trình – sách giáo khoa không tham khảo, khi đánh giá cũng không có chương tình chuẩn để so sánh. Sản phẩm kém chất lương mà muốn tăng giá là phi lý và áp đặt.

– Phải xoá bỏ độc quyền in ấn sách giáo khoa có là phương thuốc chấn chỉnh lại tình trạng này?

+ Không hẳn như vậy đâu, chưa nói ở đây có sự nhầm lẫn. Trong lĩnh vực kinh tế xoá độc quyền, thì giá cả có thể hạ và chất lượng có thể tăng. Chữ độc quyền trong giáo dục thì hoàn toàn khác. Nếu chúng ta có chương trình – sách giáo khoa chuẩn và Quốc hội thông qua chế tài sử dụng sách giáo khoa ít nhất là 10 năm, như các nước, thì sách có thể để lại cho lớp sau học. Việc in ấn phát hành NXB nào cũng làm được, chứ không nhất thiết phai cần đến NXB GD hiện nay. SGK được dung ổn định ít nhất 10 năm, thì việc cung cấp SGK miễn phí như các nước hoàn toàn khả thi. Biết kế thừa kinh nghiệm trong ngoài nước và thành tựu khoa học giáo dục hiện nay, tôi khẳng định trong vòng một năm, kinh phí khoảng 100 tỷ đồng, chương trình – sách giáo khoa chuẩn sẽ được hoàn thành, để ta có thể thay sách đồng bộ từ lớp 1 đến lớp 12 vào thời gian tới.

– Xin cảm ơn GS!
Song Đào
05. Sách giáo khoa của ta chẳng giống ai ? Nguyễn Xuân Chánh

Vừa đá bóng vừa thổi còi
Càng cho mình đúng, càng lòi cái sai

Năm 2006, sau khi nghe tân Bộ Trường Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD-ĐT) tuyên bố là chương trình (CT) và sách giáo khoa (SGK) đổi mới sẽ dùng ổn định trong 15-20 năm tới, đồng thời Viện chiến lược và chương trình giáo dục (CL&CTGD) hết sức ca tụng SGK đổi mới tôi có viết một số bài nói về SGK Vật lý, thí dụ “Có phải là SGK Vật lý độc quyền sai, độc quyền không sửa vì độc quyền xuất bn hay không? đăng ở edunet ngày 18/11/2006, “Sách giáo khoa Vật lý sai không sửa hay không sửa được” đăng ở Văn nghệ trẻ số ra ngày 10/12/2006.
Có lẽ vì những bài viết đó nên vào dịp Noel 2006 có một cuộc họp kỳ lạ ở Bộ GD&ĐT, tham dự có đầy đủ: Vụ giáo dục phổ thông (cấp cao nhát cỡ Vụ phó) Viện chiến lược và chương trình giáo dục (2 Viện phó), Nhà xuất bn Giáo dục (2 phó giám đốc), Hội đồng thẩm định sách giáo khoa Vật lý (ông nguyên chủ tịch), nhiều chuyên viên và đặc biệt là có đông đủ các chủ biên, các tác gi SGK Vật lý Trung học cơ sở (THCS) Tôi được ban biên tập Vật lý của Nhà xuất bản giáo dục mời dự, trước khi đi tôi cũng chưa thật rõ nội dung và mục đích cuộc họp.
Qua diễn biến ở cuộc họp tôi mới rõ phía “đối lập” chỉ có một mình tôi là người được phát biểu và có những bài viết nói là SGK Vật lý THCS có nhiều chỗ sai. Thành phần còn lại của cuộc họp là những người có trách nhiệm viết, thẩm định, biên tập, xuất bản SGK Vật lý THCS. Những người đó lên án những bài viết của tôi, các tác giả SGK Vật lý nói rằng những chỗ ở SGK tôi nhận xét là sai đều là đúng, không sai. Thậm chí có tác giả còn nói rằng tại sao tôi lại viết về sai sót ở sách giao khoa Vật lý cho một tờ báo không khoa học như tờ Văn nghệ trẻ và cho rằng những điều tôi viết là “láo toét”. Nói chung đó là những người đá bóng tự đứng ra thổi còi luôn khẳng định rằng đội của mình luôn luôn đúng luật. Tôi chủ trương bình tĩnh lắng nghe, không tranh luận ở một hội nghị như vậy, tuy rằng càng nghe nói là không sai, tôi thấy họ càng sai nặng hơn. Khi người chủ trì cuộc họp đề nghị tôi phát biểu, tôi chỉ nói vắn tắt là tôi hoàn toàn không ân hận một chút nào về những bài tôi đã viết, những chỗ tôi đã nói là ở SGK viết sai đều là sai cả. Cuối cùng người cán bộ chủ trì cuộc họp đọc dự tho kết luận của hội nghị với nội dung chính là “Sách giáo khoa Vật lý THCS không sai về mặt khoa học”. Người chủ trì cuộc họp rất “dân chủ” đề nghị riêng tôi ghi ý kiến của mình vào kết luận hội nghị. Tôi ghi: “ý kiến của tôi là SGK Vật lý THCS có nhiều chỗ sai và đều là sai về mặt khoa học” và ký tên. Tôi không rõ thâm tâm của những người dự họp hôm đó như thế nào nhưng về hình thức thì tất cả những người dự họp đó đều nhất trí là SGK Vật lý THCS không sai về mặt khoa học, chỉ có một người không liên quan gì đến trách nhiệm viết, duyệt, xuất bản bộ SGK đó là tôi, rất thiểu số, không đồng ý.
Có một chuyện hay nữa là gần cuối cuộc họp có ý kiến nói rằng các tác giả SGK Vật lý THCS nên viết bài phản bác lại những ý kiến cho là SGK Vật lý sai thì các tác giả nói rằng việc sách không sai đã rõ, không cần phải viết bài trả lời rồi đưa quả bóng cho Vụ Giáo dục phổ thông, yêu cầu Vụ Giáo dục phổ thông họp báo để ra tuyên bố là SGK Vật lý THCS không sai.
Tôi rời hội nghị, cứ ngẫm nghĩ tại sao những người cầm cân nẩy mực về SGK ở Bộ lại có cách hành xử kỳ lạ như vậy, sai sót ở SGK Vật lý cả xã hội đều biết và đang giấy trắng mực đen rõ ràng ở hàng triệu bản in chứ có phải lời nói gió bay đâu, cả vú lấp miệng em thế nào được. Một mặt tôi chờ đợi xem Bộ có họp báo, công bố không, một mặt tôi viết ngay bài “Có thể sách giáo khoa Vật lý THCS sai nhiều quá hoá thành không sai” đăng ở edunet.vn trước cuối năm 2006 và tạp chí Vật lý ngày nay đăng lại vào đầu năm 2007. ở bài này tôi nhắc lại vắn tắt một số sai sót ở SGK Vật lý đã nói trước đây bằng những câu lục bát quê mùa (mỗi sai sót 2 câu) và nêu tiếp một số sai sót mà trước đây chưa nói. Đề bài lục bát hai mươi câu đó là: “Đôi điều thắc mắc của học sinh khi đọc sách Vật lý THCS, hai câu đầu và hai câu cuối là:

Thưa thầy viết sách giáo khoa
Vẩy trắng ở tắc kè hoa thế nào?
…..
Thầy như ngọn núi Thái Sơn
Xin thầy giảng giải giúp con học bài.

(Hai câu đầu nhắc lại việc ở SGK các thầy viết là con tắc kè hoa ở cây nào thì có màu sắc của lá cây cây đó vì da nó có các vẩy màu trắng).
Chờ đợi mỏi cả năm 2007 không thấy Bộ họp báo công bố là SGK Vật lý không sai về mặt khoa học, cũng không thấy thầy nào giải đáp những thắc mắc để chứng tỏ là không sai về mặt khoa học. Thật ra trong thâm tâm tôi nghĩ Bộ cũng khó họp báo, các tác giả cũng không dễ giải đáp, rồi có lúc Bộ sẽ nghĩ lại.

Lẽ nào:

Trăm quan có mắt như mờ
Để cho sai sót sờ sờ ở sách giáo khoa
2.
Trắc nghiệm mà không khách quan
Càng thêm bảo thủ, càng oan học trò.

Giữa năm 2007 những người đã chán nói về sai sót ở SGK Vật lý lại bị kích thích bởi kiểu cấp tốc cải tiến thi THPT theo cách thi trắc nghiệm khách quan nhiều môn trong đó có môn Vật lý.
Tình cờ đọc báo sau hôm thi đăng đề thi trắc nghiệm môn Vật lý và đáp án tôi chú ý ngay đến đề thi số 9.
Hãy chọn và đánh dấu vào câu đúng trong 4 câu A, B, C, D dưới đây:
Nguyên tắc hoạt động của máy quang phổ dựa trên hiện tượng:
A. Tán sắc ánh sáng
B. Khúc xạ ánh sáng
C. Phản xạ ánh sáng
D. Giao thoa ánh sáng
Cuối bài công bố đáp án đúng là A. Như vậy có nghĩa là học sinh nào đánh dấu vào B, C hay D đều bị 0 điểm.

Tôi đã phân tích đề thi đó, gửi cho edunet.vn ngay ngày hôm sau với mong mỏi là phải bổ sung ngay đáp án kẻo oan cho học sinh. Nội dung tôi viết tóm tắt như sau:

Đáp án A (tán sắc) là đúng nhưng đáp án B (khúc xạ) và đáp án D (giao thoa) cũng là đúng. Không những thế, học sinh đánh dấu vào B hoặc C là học sinh giỏi, hiểu bài sâu hơn. Đó là vì đề thi, chỉ nói đến máy quang phổ, nếu là máy quang phổ dùng lăng kính thì tia sáng qua lăng kính do bị khúc xạ (nhiều hay ít phụ thuộc ?) nên mới có hiện tượng tán sắc. Còn nếu đó là máy quang phổ dùng cách tử (phần lớn máy quang phổ hiện nay là dùng cách tử thay cho dùng lăng kính, SGK Vật lý thí điểm đã dạy cho học sinh như vậy) thì trả lời hiện tượng giao thoa (đáp án C) là đúng hoàn toàn. Ra một đề thi trắc nghiệm đáng lẽ trong 4 đáp án chỉ có 1 đáp án là đúng thì ở đây ngược lại: chỉ có 1 đáp án là sai, 3 đáp án còn lại đều đúng.
Nhưng điều oái ăm là ngay sau khi đã có ý kiến về đề thi Vật lý có vấn đề, báo mạng (edunet.vn), báo in (Thanh niên, Tiền Phong) lên tiếng trước khi chấm thi nhiều ngày thì sau khi bố trí cho vài giáo viên phát biểu nói rằng học sinh phải làm bài theo SGK (theo tôi nói rất không chính xác, xem phần 3), ông Cục trưởng Cục khảo thí tuyên bố chắc nịch (đăng ở báo Thanh niên) rằng chỉ có đáp án A là đúng! Vậy là Cục khảo thí và những người viết SGK tận dụng tối đa quyền lực của mình để chứng tỏ rằng mình luôn luôn đúng. Tuy chỉ là một câu trắc nghiệm nhưng cách hành xử của Cục khảo thí là một cách đe doạ: Phải theo đúng câu chữ trong SGK mà làm bài. Sách viết có sai, có sót thì cũng cứ phải theo đúng sách.

Sách sai thì mặc sách sai
Trò phải làm bài theo sách giáo khoa

Nhưng có phải là cứ nhắm mắt làm bài theo SGK là được điểm hay không? Xin xem phần sau để thấy không dễ gì nhắm mắt đưa chân như vậy.

Thầy sai em cũng theo thầy
Thầy tự mâu thuẫn theo ai bây giờ?

Tôi chờ xem và mong mỏi những tác giả viết SGK tuy đã cố coi là mình không sai nhưng chắc là sẽ rút kinh nghiệm cho những sách mới viết. Tháng 12/2007 tôi ra nhà sách Giáo dục ở phố Lý Thường Kiệt mua quyển sách Vật lý 11 ban cơ bản (tức là sách không đề thêm hai chữ nâng cao) do ông Lương Duyên Bình làm tổng chủ biên và ông Vũ Quang là chủ biên cùng 4 tác giả nữa. Cuối sách có đề là sách in 150.000 bản, nạp lưu chiểu tháng 6/2007. Đây là sách mới in dùng cho năm học 2007-2008 và theo kế hoạch sẽ dùng cho nhiều năm sau.
Tôi quan tâm đến phần nội dung liên quan đến đề thi trắc nghiệm vừa rồi. Lật trang 178 phần nói về máy quang phổ, sách viết:

1/ Máy quang phổ

Lăng kính là bộ phận chính của máy quang phổ (hình 28.6)
Máy này phân tích ánh sáng từ nguồn phát ra thành các thành phần đơn sắc, nhờ đó xác định được cấu tạo của nguồn sáng.
Máy quang phổ có thể gồm một hoặc hai lăng kính.
Và ngay ở dưới hình 28.6 có câu: Ghi chú: Ngày nay phần lớn máy quang phổ dùng cách tử thay vì dùng lăng kính.
Đọc đến đây quả thật tôi không thể lý giải nổi: Vậy tác giả muốn cho học sinh hiểu bộ phận chính của máy quang phổ là gì? Là lăng kính như tác giả khẳng định ở câu đầu hay là cách tử như tác giả khẳng định ở chú thích.
Hay là tác giả muốn cho học sinh suy luận tổng hợp: Bộ phận chính của máy quang phổ ngày nay là cách tử, có máy quang phổ dùng lăng kính nhưng là máy quang phổ ngày xưa, nay còn lại rất ít. Nhưng hình như các thầy ra đề thi trắc nghiệm vừa rồi lại không suy luận tổng hợp được như vậy! Và ông Cục trưởng Cục khảo thí nghe nói cũng là một nhà Vật lý cũng không thèm suy luận phức tạp. Tôi lại càng hoang mang khi ở trang 179 có 4 câu chữ đậm, mục đích để học sinh chốt lại nội dung bài giảng, trong đó câu chữ đậm thứ tư là:


Lăng kính là bộ phận chính của máy quang phổ.

Thế đấy! Chỉ gói gọn trong chưa đầy hai trang sách giáo khoa mà biết bao điều mâu thuẫn. Thầy chủ quan chỉ nhớ ý ở câu cuối (lăng kính là bộ phận chính của máy quang phổ) và chủ quan cho rằng ở lăng kính chỉ có hiện tượng tán sắc, không có hiện tượng khúc xạ thì mới ra đề thi trắc nghiệm khách quan với đáp án A là duy nhất đúng như ông Cục trưởng Cục khảo thí khẳng định. Trò lại chú ý đến câu chú thích “Phần lớn máy quang phổ dùng cách tử thay cho dùng lăng kính” và chọn đáp án đúng là D (giao thoa) thì bị giáng ngay không điểm. Hơn nữa nếu nghĩ rằng ở lăng kính gốc của hiện tượng tán sắc là hiện tượng khúc xạ phụ thuộc vào bước sóng mà chọn đáp án là B thì vẫn bị đánh trượt vì thi trắc nghiệm khách quan mà không đoán được hoàn toàn suy nghĩ chủ quan của thầy ra đề thi!
Tình hình này học sinh nào thi kiểu trắc nghiệm mà đạt điểm cao thì ta phải thán phục.

Khen cho con mắt tinh đời
ý thầy đoán giữa trần ai mới tài!

* *
*

Tôi viết những dòng này không phải là để nói đến sai sót ở SGK Vật lý, vấn đề này nói đã nhiều rồi. Tôi muốn xâu chuỗi một số sự kiện cụ thể dính dáng với nhau liên quan đến SGK để thấy những người chủ trì việc viết, in xuất ấn bộ SGK đổi mới, ít nhất là đối với môn Vật lý, hiện nay rất quyết tâm bảo vệ “thành tích” của mình. Và bất cứ ai, dựa vào bộ SGK đó mà tổ chức dạy, thi cử, kiểm tra kiến thức của học sinh bồi dưỡng kiến thức cho thầy giáo thì mặt này hoặc mặt khác thế nào cũng gặp phải rất nhiều điều bất cập, không gỡ nổi.

Cái gốc của vấn đề không phi là ở khả năng của những người viết SGK mà là ở cách làm rất ngược đời chỉ có ở Việt Nam: Những người đứng đầu dự án đổi mới giáo dục phổ thông đã chủ trương ban đầu chỉ làm một cái chương trình khung khá sơ sài cho các môn học rồi tổ chức ngay việc viết SGK, mỗi sách nhiều người viết, mỗi người viết một vài chương. Kéo dài gần 10 năm, khi sách viết theo kiểu cuốn chiếu cơ bản đã xong, từ những quyển sách viết rất lủng củng nhiều sai sót đó, các tác giả sách lại nặn ra một cái gọi là chương trình có tầm cỡ quốc gia, dùng cho nhiều thế hệ! Và những SGK đã viết ra, những người làm dự án đánh giá là rất “phù hợp” với chương trình đã công bố nên nói là sẽ dùng ổn định trong 15-20 năm như ông tân Bộ trưởng đã tuyên bố. Bộ SGK vừa đưa ra sử dụng thì vấp ngay rất nhiều ý kiến nhận xét, phê bình, nêu cụ thể ra nhiều sai sót không chấp nhận được. Nhưng những người có trách nhiệm làm ra SGK thì cứ cương quyết: SGK rất tốt, không có sai sót gì, mà trường hợp SGK Vật lý THCS nói trên là một ví dụ.

Gần đây giáo sư Hoàng Tuỵ có bài “Không để sức ì kéo lùi giáo dục” (Vietnam Net 4/01/2008). Phải chăng ở Bộ có một sức ì rất lớn về vấn đề CT và SGK. Lại có người tin tưởng: Năm 2008 giáo dục nước nhà sẽ có nhiều chuyển biến.

Tôi thuộc diện lạc quan nghĩ rằng có lẽ Bộ không chờ đợi gì nữa mà trong năm 2008 sẽ làm những việc trong tầm tay:

– Công nhận rằng cách làm CT&SGK ở nước ta vừa qua là không giống ai, bộ SGK đổi mới không đạt yêu cầu, phải làm lại hoàn toàn.

– Sưu tầm CT và SGK của nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là những nước nhỏ ở châu Á có công nghiệp phát triển, huy động những nhà giáo dục, những nhà khoa học có tâm huyết tham kho để làm một chương trình giáo dục phổ thông hiện đại, phù hợp với Việt Nam, hoà nhập với quốc tế và khu vực.

– Khi đã có chương trình, tổ chức việc viết SGK theo chương trình một cách xã hội hoá như đa số các nước đã làm. Chắc chắn là qua thực tế chọn lọc sẽ có những SGK phù hợp với chương trình, cơ bản và hiện đại thích hợp với phổ thông, học sinh dễ học, giáo viên dễ dạy nhưng thi cử, kiểm tra kiến thức thì cứ theo chương trình.
Nếu không làm ngay, làm sớm những việc trên thì có lẽ phải cứ ung dung ngồi chờ đến năm 2020 với bộ SGK lỗi thời này.

 

Bài đăng ở Báo Thời Đại, Số 9, ra ngày 27-2-2008,
thuộc cơ quan Liên hiệp Hội các tổ chức hữu nghị Việt Nam
Tạp Chí Vật Lý Ngày Nay,
Tập XVIII-Số 2 (85) tháng 4 năm 2008 trang 19-22,(được in ra và phát hành)
Tạp chí của Hội Vật Lý Việt Nam

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: