Rất nên quan tâm tới… lưu manh – Vương Trí Nhàn

1 Trong bài Đường đi và người đi — Những khám phá thú vị về xã hội người Việt xưa in trên TT&VH số ra 18-12-2011 nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng có viết :
“ Ngày xưa đi buôn, thường phải thuê người gánh hàng, một người gánh hai thúng gọi là Đểu, hai người gánh chung một thúng hoặc một kiện hàng gọi là Cáng. Dân gánh thuê Đểu Cáng thi thoảng có trộm hàng của chủ buôn, nên chữ Đểu Cáng dần mang nghĩa xấu, cũng như chữ Lưu manh – người mù đi lang thang, đôi khi cũng trộm cắp, nên chữ này cũng mang nghĩa xấu”.

Tôi muốn bàn thêm với anh Thượng riêng về hai chữ lưu manh.
Chữ manh ở đây không phải người mù.
Trong chữ Hán cũng có một chữ manh viết bằng cách kết hợp chữ vong với bộ mục, Đào Duy Anh dịch nghĩa là mắt không có con ngươi, tối tăm.

Nhưng trong từ ghép lưu manh thì sách vở xưa nay đều viết chữ manh khác, gồm chữ vong như trên và bộ thị thay cho bộ mục. Chữ manh nói về sau này thời cổ là chỉ chung là dân. Trong Bình Ngô đại cáo có câu:
Yết can vi kỳ, manh lệ chi đồ tứ tập
Đào Duy Anh dịch là
Dựng gậy làm cờ, dân chúng bốn phương tụ họp
Là dùng chữ manh ấy.
Từ chỗ ban đầu chỉ dân nói chung ( Hiện đại Hán ngữ từ điển giảng “ cổ đại xưng bách tính”), sau chữ manh này chỉ dân không có nghề nghiệp. Nó cũng không mấy khi được dùng riêng mà thường dùng như một thành phần trong từ ghép lưu manh.
Anh Phan Cẩm Thượng cho rằng đểu cáng thi thoảng có trộm hàng của chủ hàng nên có nghĩa xấu. Nghĩa xấu đó là gì? Từ điển Khai trí tiến đức 1931 ghi đểu cáng là hạng người hèn mạt vô hạnh. Như vậy là từ một thói xấu đã biến thành một bản chất. Nay đểu cáng thường dùng như một tính từ chỉ phẩm chất.
Hạng lưu manh cũng vậy. Các từ điển Hán — Hán hiện đại thường ghi lưu manh ban đầu chỉ dân lang thang vô nghề nghiệp, sau chỉ kẻ “bất vụ chính nghĩa, vị phi tác đãi’, tức là kẻ không biết chính nghiã là gì, dám làm mọi việc phi pháp xấu xa.
Tra các từ điển Hán Anh, tôi thấy người ta thường dịch lưu manh thành rogue, gangster, hooligan, sau đó chuyển sang nghĩa rộng hơn, nó dùng để chỉ những quan niệm hành động phi đạo đức, liều lĩnh, bậy bạ, rộng hơn là những triết lý “vô thiên vô pháp”, cho phép người ta dùng mọi thủ đoạn cốt đạt được mục đích.

2 Hồi cuốn Văn minh vật chất của người Việt mới ra, tôi đã thấy cái tên sách hình như to quá so với thực chất. Lẽ ra nên gọi gọn lại, đại khái như Các đồ vật của người Việt thì mới đúng. Chứ còn vật chất là một khái niệm khái quát hơn nhiều. Ví dụ một dạng vật chất là năng lượng, hoặc các loại vật liệu — ở đây đâu có nói tới.
Người Việt là một khái niệm có nghĩa rộng. Việc ở đây tác giả chỉ nói về người Việt ở đồng bằng Bắc bộ cần được xác định rõ ngay từ tên gọi tập sách.
Ngoài ra tôi còn băn khoăn về một chuyện khác. Trong một lần trả lời phỏng vấn, tác giả bảo muốn viết về những đồ vật xưa nếp sống xưa để các bạn trẻ có dịp trở về với cái hồn của dân tộc mà khỏi phải đọc sách vở kinh phật lão.
Tôi thì tôi nghĩ khác. Không gì thay thế sách vở được. Người nghiên cứu hôm nay không thể thỏa mãn với những hồi tưởng hồi ức xưa rồi dừng lại ở cái nếp sinh hoạt hàng ngày của cộng đồng mà phải đi tới toàn bộ đời sống tinh thần của người xưa. Trong việc này, nhất thiết phải vận dụng tới sách vở từng có từ bao đời nay, kể cả sách của ông cha ta cũng như sách của nước ngoài. Đó là con đường mà các bạn trẻ không thể lảng tránh.

3 Dẫu sao tôi cũng cảm ơn nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng. Từ chỗ nghiên cứu nghệ thuật thuần túy, anh chuyển sang nghiên cứu cơ sở của nghệ thuật là xã hội.
Khi nghiên cứu về giao thông VN trong xã hội cũ, anh không chỉ nói tới đường đi mà còn nói tới người đi, vì thế mới có câu chuyện chúng ta trao đổi ở đây.
Tôi lại rất tán thành cái hướng mà anh theo là phân chia xã hội không theo thang bậc giai cấp chung chung nông dân—địa chủ phong kiến mà theo các tầng lớp hình thành trong xã hội như kẻ sĩ, nhà buôn, kẻ hạ lưu trộm cướp lưu manh.
Xin phép nói thực, tôi cũng đang muốn làm như vậy.

Phần góp chuyện của tôi:
Ngày nay chúng ta thường hay lý tưởng hóa chữ dân. Nhưng ở trang 87 của Từ điển từ nguyên tiếng Trung ( Nxb Hồng Đức H. 2008 ), tác giả Nguyễn Mạnh Linh ghi:
Để áp bức nô lệ làm việc và tránh tạo phản, bọn chủ nô thường bắt họ đeo gông tay gông chân hoặc dùng mũi khoan chọc mù mắt họ. Chữ dân trong Giáp cốt vănKim văn nghĩa gốc là chỉ nô lệ, nghĩa rộng chỉ kẻ bị thống trị trong đó bao gồm nô lệ và dân thường. Sau này phiếm chỉ bách tính quần chúng nhân dân.
Phải đi vào từ nguyên học lôi thôi như vậy vì nói tới người dân xưa là nói tới tình trạng lang thang vô nghệ nghiệp. Mà đó cũng là nguồn gốc tạo nên cách sống của họ. Họ chẳng coi cái gì là quan trọng. Họ dám làm những việc động trời bất chấp pháp luật. Nhờ thế, trong lịch sử các nước như Trung Quốc Việt Nam họ là nguồn gốc của những hỗn lọan mà ngày nay ta hay gộp vào và gọi chung là những cuộc nông dân khởi nghĩa.
Lưu manh du đãng… ở ta đóng vai trò lớn trong các cuộc chiến tranh kể cả nội chiến lẫn chống ngoại xâm. Nhiều bộ sách cũ tôi đọc được có ghi những người theo Đinh Bộ Lĩnh cờ lau tập trận là du đãng, mà sau này Quang Trung mạnh cũng là nhờ tập hợp và phát huy sức mạnh đám người này.

Trong lịch sử Trung quốc, những Lưu Bang Hán Cao Tổ, Chu Nguyên Chương Minh Thái Tổ cũng mang đậm trong mình chất vô lại, du đãng, lưu manh. Đã có câu tổng kết trí thức chỉ làm đến tể tướng chỉ có lưu manh mới có thể làm vua.

Nhận xét ấy trong thời hiện đại được chứng nghiệm qua bộ đôi Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai.

Lịch sử cả Đông lẫn Tây vận động theo hướng xã hội khép kín trong các làng xóm thôn lạc thời cổ điển bị phá vỡ, con người tràn ra thành thị. Trong khi các tầng lớp nhà buôn và quan lại dùng tri thức tổ chức lại đời sống thì tầng lớp lưu manh cũng xuất hiện, và  phát triển  mạnh theo hướng thâm nhập vào các tầng lớp khác. Trong xã hội hiện đại, xu thế này chi phối sự hình thành nhân cách từ người lao động đến người có học, làm họ cũng trở nên lười biếng tầm thường tàn ác vô cảm …tức là lưu manh hóa họ. Mặc dù nhiều khi mượn áo trí thức để làm dáng nhưng trong thực tế bản chất của lưu manh là thâm thù căm ghét trí thức chân chính. Và họ căm thù trí tuệ nói chung. Ở tầng lớp lưu manh khóac áo trí thức, cái lõi là vô học, bao nhiêu cái có học bên ngoài chỉ là đắp điếm thêm.

Link:    http://vuongtrinhan.blogspot.com/2012/01/rat-nen-quan-tam-toi-luu-manh.html

+ + + + +

Xung quanh bài viết này:

Nguyễn Quang Lâp: Nếu cứ chủ quan khinh địch, cao ngạo coi thường, khinh nhờn chúng nó thì thế nào cũng có ngày bị chúng nó làm cho khốc hại. Đối với trí thức, không có gì nguy hiểm bằng lưu manh. Từ  cổ  chí kim, từ đông sang tây, trí thức ít ai chết vì hòn đạn mũi tên, toàn chết vì bọn lưu manh này thôi.

Về bài “Rất nên quan tâm tới… lưu manh”  – LÊ THANH DŨNG

Bác Nhàn nói chỉ được cái…đúng, bọ Lập bình cũng rất hay. Cái ý đáng nói của chữ lưu manh là ở nghĩa sau này còn nghĩa gốc thì cũng mộc mạc đơn giản như chữ khốn nạn, đểu cáng mà Lê tôi đã có dịp viết trên báo KH&ĐS. Nhưng Bọ nhầm tí chút, chữ lưu manh có gốc gác chữ hán, manh trong thong manh (mắt trông lành lặn nhưng không nhìn thấy gì ) viết khác, còn chữ manh là dân vô nghề nghiệp viết khác. Tuy nhiên đó là chuyện nhỏ.

Ví với Mao Chu là quá hình ảnh, quá gọn gàng mà chuẩn. Nhân đây xin ngoặc thêm: Edga Snow, nếu không nhầm, là chính khách nổi tiếng, Mao coi là bạn của TQ, thuộc TQ như thuộc nước Mỹ, đã nói đại ý: Số phận đã gắn Mao Chu lại với nhau, Mao hay bày đặt nhiều chuyện, khuấy động cho mọi thứ lộn tùng phèo lên và Chu sẽ đi theo sau để làm cái việc dọn dẹp sắp xếp lại.

Cái qui tắc “Trí thức làm tể tướng lưu manh làm vua” cũng rất chuẩn. Vì trí thức còn nhiều ràng buộc, một câu nói ra cũng đắn đo đúng sai, làm gì cũng cần lý lẽ, cần nhân tình thế thái….Nhưng lưu manh trên răng dưới …dép, trong đầu chỉ có một thứ thôi, đó là tham vọng, thì liều. Một thí dụ có thật: Ai cũng biết dưa hấu vỏ thì xanh còn ruột có thể đỏ nhiều hay đỏ ít hoặc vàng, để trí thức viết ra lý thuyết về chuyện này có khi vài chục trang giấy, vài cuốn sách. Mao nói gọn: muốn biết đỏ hay vàng thì bổ ra. Trong cách mạng văn hóa một bà bán dưa được bầu là anh hùng học tập Mao tuyển, ảnh bà ta cùng hàng trăm quả dưa được bổ đôi đăng trên đăng bìa “Trung Quốc Họa Báo”. Xin nói thêm một ý: Vua nào cũng dùng trí thức, ca ngợi trí thức nhưng kẻ họ ghét nhất không ai khác, đó là trí thức. Chuyện này chả cứ thời nào, chả cứ đông hay tây, vua lưu manh là thế cả. Trong mắt loại vua này, trí thức là hay chọc ngoáy, hay ngứa mồm, có vấn đề không ai biết, định làm lén hoặc lơ đi hoặc cho chìm xuồng.. . thì đám trí thức hay ngứa ngáy lại bới ra, một “chủ trương” đưa ra đã được “đồng thuận cao” lại còn bàn ngang bàn lùi làm nát chuyện rách việc “mất định hướng”.

Bọ Lập nói: Đối với trí thức, không có gì nguy hiểm bằng lưu manh. Nói đi thì cũng xin nói lại: Đối với lưu manh, không có gì nguy hiểm bằng trí thức. Phải không hai bác?

+ + + + +

TIẾP TỤC CÂU CHUYỆN VỀ LƯU MANH VÀ TRÍ THỨC

    Đọc trong mạng, thấy có bài Tên cướp đỏ, Phan Ba dịch từ chuyên san lịch sử “Trung Quốc của Mao Trạch Đông” do GEO EPOCHE xuất bản nói về chính Mao.
     Để nói rằng đó là một tên cướp đỏ, bài viết đưa ra rất nhiều chi tiết nói về tính cách lừa dối hiếp đáp người khác ở Mao. Muốn hiểu thế nào là vô thiên vô pháp, hãy nhìn vào ông. Không việc gì mà ông ta không dám làm, nó là tiền đề để dẫn tới những hành động sẵn sàng lừa dối và khủng bố hành hạ cả một cộng đồng vài trăm triệu dân của nhà lãnh tụ.
     Nhưng bài viết lại cho tôi một chi tiết mới—Mao rất thích sử, rất giỏi sử. Sau khi học trường sư phạm Hồ Nam, ông  từng là giáo viên dạy sử. Về phương diện hiểu biết quá khứ, đó thực sự là một trí thức.
     (Anh Nguyễn Bá Dũng từng kể với tôi một câu chuyện thú vị. Lúc trẻ cả Mao Trạch Đông lẫn Tưởng Giới Thạch đều mê sử. Có một hồi hai người cùng làm việc tại đại bản doanh của Quốc Dân đảng, sáng dạy thường ra sân, mỗi người một cuốn sách. Lần ấy, từ hai góc sân hai người gặp nhau, tay đang để quyển sách sau lưng xòe ra cho người kia biết là mình đang đọc sách gì.  Thì ra cả hai đều đang đọc Tư trị thông giám của Tư Mã Quang.  Người Việt nói đến sử TQ, chỉ biết Tư Mã Thiên. Tầm cỡ Tư Mã Quang cũng tương tự. Tư ở đây là dựa vào, thông qua.Tư trị thông giám , theo nghĩa đen, nghĩa là tấm gương chung về việc cai trị nhìn qua các đời.)
    Thế tức là cái chất độc vô thiên vô pháp của Mao được chắt ra từ chính lịch sử Trung Quốc?
     Tôi chưa đủ trình độ để trả lời câu hỏi này, chỉ tạm thời rút ra kết luận cho bản thân. Có những con người là một thứ hợp kim kỳ lạ. Trí thức và lưu manh vốn là hai chất đối địch. Nhưng ở Mao, chúng lại được pha chế theo một công thức riêng, tạo nên sức mạnh của quỷ dữ.
     Quay trở về với những trường hợp ở đời sống chung quanh, thấy ở một xã hội kiểu làng Vũ Đại như xã hội mình, lưu manh hóa là một khả năng thường trực ở lớp trí thức, và khi đó người trí thức trở nên hung hãn hơn hẳn chứ không phải chỉ rụt rè yếu đuối như chúng ta quen nghĩ.
+ + + + +
nguyenthanhnam1210: Xin post lại các bài viết của Nhà phê bình Phan Cẩm Thượng mà tác giả Vương Trí Nhàn đã nói ở trên. Các bạn xem ở  02. Những khám phá thú vị về xã hội người Việt xưa (phía dưới)

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: