Khoa học và Công nghệ: khác nhau chỗ nào? – Nguyễn Văn Tuấn

Việt Nam có Bộ Khoa học và Công nghệ, dịch sang tiếng Anh là Ministry of Science and Technology. (Xin nói thêm rằng Úc thì không có bộ như thế, nhưng họ có cái bộ với cái tên dài dòng chẳng giống ai trên thế giới là Department of Industry, Innovation, Science, Research and Tertiary Education!) Tại sao không là Bộ Khoa học và Kĩ thuật? Tôi chưa thấy ai bàn về hai khái niệm khoa học và công nghệ, nên thử đọc qua sách vở Tây và ghi chép lại đây vài cảm nhận của tôi.

Trước đây chúng ta hay nghe cụm từ khoa học – kĩ thuật, nhưng sau này thì chỉ nghe đến Khoa học công nghệ. Vậy khoa học và công nghệ khác nhau như thế nào? Nhân bài viết rất hay của bác Bùi Văn Nam Sơn bàn về khoa học và kĩ thuật, tôi chợt nhớ đến bài cũ của tôi bàn về khoa học và công nghệ. Bài này vốn định in trong sách nhưng sau này bị loại bỏ, nay post lại dưới đây để coi như là một entry trong nhật kí mạng.

Mỗi ngày tôi nghe và đọc, thậm chí dùng những từ như scientific, technique, và technology khá thường xuyên. Từ những bài báo khoa học, đến bài giảng của khách mời, ai ai cũng nói đến những khái niệm hơi mới như genetic technology, biotechnology, genotyping technology, genotyping technique, genetic engineering, v.v. nhưng ít khi nào thấy người sử dụng những từ ngữ này phân biệt rành rọt. Có lẽ đó là lĩnh vực của các chuyên gia về triết khoa học (philosophy of science).

Tất cả những từ này (technology, technique, science) xuất phát từ tiếng Anh, nên có lẽ chúng ta bắt đầu bằng … từ điển. Từ điển chuẩn tiếng Anh có lẽ là Oxford. Từ điển Oxford giải thích như sau:

  • Technology: the application of scientific knowledge for practical purposes, especially in industry (tạm dịch: ứng dụng tri thức khoa học vào các mục đích thực tiễn, đặc biệt là kĩ nghệ). Từ điển Oxford còn cho biết từ này xuất hiện từ đầu thế kỉ 17, có nguồn gốc tiếng Hi Lạp (dĩ nhiên) tekhnologia có nghĩa là “systematic treatment”, và chữ này xuất phát từ danh từ tekhnē có nghĩa là “art, craft”.
  • Technique: a way of carrying out a particular task, especially the execution or performance of an artistic work or a scientific procedure (tạm dịch: cách thực hiện một công việc cụ thể, đặc biệt là thực thi hay biểu diễn một tác phẩm nghệ thuật hay một qui trình khoa học). Từ này xuất hiện vào đầu thế kỉ 19, từ tiếng Latin technicus.

Có thể tóm lược vài ý chính chung quanh hai từ đó như sau:

Technique (kĩ thuật) là khả năng thực hành công việc một cách hữu hiệu. Kĩ thuật đề cập đến kĩ năng của một người thợ, luật sư, bác sĩ, nhạc sĩ, v.v. Đó là những ứng dụng những “know-how” được tích luỹ từ kinh nghiệm thực tế. Người quan tâm đến kĩ thuật không cần biết tại sao có hiệu quả, mà chỉ biết làm việc có hiệu quả.

Technology (công nghệ) có cái đuôi ology, tức là thuộc về lĩnh vực lí thuyết, học thuật (như theology, sociology, psychology, biology, v.v.) Nói đến công nghệ là đề cập đến một lĩnh vực có dáng dấp khoa học, có dựa vào lí thuyết. Kĩ thuật không quan tâm đến lí thuyết bằng công nghệ. Đối với công nghệ, vấn đề không chỉ là thực hành có hiệu quả, mà còn phải lí giải tại sao có hiệu quả. Công nghệ phải biết cái tại sao mình muốn biết.

Tôi nghĩ một ví dụ tiêu biểu nhất có lẽ là genotyping techniquegenotyping technology. Có lẽ tạm dịch hai thuật ngữ đó là kĩ thuật phân tích gene và công nghệ phân tích gene. Khi nói đến kĩ thuật phân tích gene, có lẽ chúng ta nghĩ ngay đến những kĩ thuật “cổ điển” như RFLP (tức kĩ thuật cắt mảng DNA thành nhiều mảng nhỏ bằng enzyme), t-RFLP, AFLP, hay thậm chí MLPA. Những kĩ thuật này chỉ phân tích một số ít gene hay marker của gene. Nhưng ngày nay, công nghệ phân tích gene có thể phân tích hàng trăm ngàn marker, và những công nghệ này có thể là DNA microarrays của Illumina hoặc Affymetrix (cả hai đều của Mĩ).

Từ điển Oxford giải thích rằng technology xuất phát từ chữ techne (tiếng Hi Lạp) mà có khi được dịch sang tiếng Anh là arts. Có lẽ cách dịch này không mấy chính xác, bởi vì nghệ thuật thiên về biểu hiện cái đẹp. Plato, Aristotle, và Hippocrate dạy rằng đặc điểm của techne cũng giống như episteme.   Episteme chú ý đến sự thật (chân lí) của cái gì đã được biết, còn techne chú ý đến hiệu quả. Khoa học quan tâm đến tri thức, còn techne quan tâm đến làm thể nào. Khái niệm công nghệ chính là khái niệm techne.

Nói tóm lại, theo tôi hiểu từ những lí giải trên đây, có thể phân biệt khoa học và kĩ thuật tương đối dễ dàng. Kĩ thuật là thuộc về phạm trù thực hành, khoa học là tri thức. Nhưng phân biệt giữa khoa học và công nghệ thì có lẽ rắc rối hơn. Có thể nào xem công nghệ là khoa học ứng dụng (applied science)? Dựa vào bảng phân biệt dưới đây, tôi nghĩ có thể xem công nghệ là khoa học ứng dụng. Hiểu như vậy, có lẽ “Bộ Khoa học và Công nghệ” nên sửa lại đơn giản hơn là “Bộ Khoa học” (1). Đề nghị này chắc Bộ trưởng Nguyễn Quân sẽ mỉm cười.

NVT

Gs Nguyễn Tiến Zũng bên Pháp có bài giải thích nguồn gốc Tàu, Tây, Hi, Tin của ba chữ này cũng rất thú vị:

http://zung.zetamu.net/2012/02/g%E1%BB%91c-va-nghia-c%E1%BB%A7a-cac-t%E1%BB%AB-khoa-h%E1%BB%8Dc-cong-ngh%E1%BB%87-va-k%E1%BB%B9-thu%E1%BA%ADt/

(1) Tôi hơi ngạc nhiên về cái danh xưng “Bộ Khoa học và Công nghệ”, nên thử tìm hiểu trên mạng xem gốc của nó từ đâu. Kết quả cho thấy bên Tàu, họ cũng có một bộ y chang như ta (tức là Ministry of Science and Technology of the People’s Republic of China và website cũng giống như VN ta: http://www.most.gov.cn). Ấn Độ, Pakistan, Sri Lanka, Iran, Thái Lan cũng có một bộ cùng tên (Ministry of Science and Technology).

Vài khác biệt giữa khoa học và công nghệ (sưu tầm)

Khía cạnh Khoa học (science) Công nghệ (technology)
Mục tiêu Phát triển tri thức mới mà có thể không quan tâm đến ứng dụng (chẳng hạn như tìm hiểu một phân tử) Tạo ra sản phẩm, hiện vật, hệ thống để đáp ứng nhu cầu con người (như bào chế thuốc)
Thái độ Tri thức Thực tế
Sứ mệnh Đi tìm và lí thuyết hoá về nguyên nhân và hệ quả Đi tìm và lí thuyết hoá về một qui trình mới
Kết quả Những phát biểu gần như không có giá trị thực tế Việc làm lúc nào cũng nhắm đến giá trị thực tế
Phương pháp Phân tích, khái quát hoá, kiến tạo lí thuyết và qui luật Phân tích và tổng kết thành những thiết kế, đồ án
Phương pháp để đạt mục tiêu Phương pháp khoa học, khám phá qua những thí nghiệm có kiểm chứng Qui trình công nghệ, thiết kế, phát minh, và sản xuất
Chủ tâm Tìm hiểu hiện tượng tự nhiên, kết luận dựa vào dữ liệu thí nghiệm và lí thuyết Tìm hiểu môi trường hình thành như thế nào. Quyết định dựa trên dữ liệu không đầy đủ và mô hình hay mô phỏng
Kĩ năng Kĩ năng thí nghiệm và kĩ năng suy luận logic Thiết kế, xây dựng, kiểm định, kiểm tra chất lượng, giải quyết vấn đề, kĩ năng liên hệ và thông tin

Link: http://nguyenvantuan.net/science/4-science/1447-khoa-hoc-va-cong-nghe-khac-nhau-cho-nao-

+ + + + +

Gốc và nghĩa của các từ khoa học, công nghệ, và kỹ thuật   Nguyễn Tiến Zũng

Các từ khoa học, công nghệ, kỹ thuật là những từ chúng ta dùng hàng ngày, tưởng chừng quen thuộc đến mức ai cũng phải biết rõ và nhất trí về nghĩa của chúng. Nhưng gần đây có một số thảo luận về nghĩa của những từ này, đi kèm với các thắc mắc về tên gọi (ví dụ có vị cho rằng ĐH Bách Khoa dịch ra tiếng Anh thành univ. of technology là sai mà phải dùng từ “kỹ thuật” như kiểu “technical univ.” mới đúng, hay có người thắc mắc tại sao lại gọi “Bộ khoa học và công nghệ” mà không gọi “Bộ hoa học và kỹ thuật” ?). Theo tôi thì thực ra cách gọi “Bộ KH &CN” và cách dịch “Univ. of Technology” đều đúng, không có gì sai.

Trước khi nói đến gốc Tây (Anh, Pháp, La mã, Hy lạp) của các từ này, ta kiểm tra gốc Tàu trước đã, vì các từ này của ta là gốc chữ Hán chứ không phải chữ Tây.

Khoa học (科學) là gồm chữ khoa gắn với chữ học. Khoa có nghĩa như trong các từ “đa khoa”, “khoa vật lý”, v.v., tương đương với các từ department, branch tiếng Anh, tức là để chỉ (các) nhánh, (các) lĩnh vực. Còn từ học có nghĩ như trong tiểu học, đại học, toán học, v.v. là để chỉ sự học tập nghiên cứu tìm hiểu để đạt hiểu biết. Hai từ này đi với nhau chỉ sự hiểu biết hay nghiên cứu học tập để đạt hiểu biết trong các ngành khác nhau.

Từ tiếng Tây tương ứng của khoa học là science, có gốc Latin là scientia, tức cũng là sự hiểu biết, khoa học (knowledge, savoir, science). Từ gốc scientia còn xuất hiện trong các từ như conscience (nhận thức), conoscere (tiếng Ý, có nghĩa là biết).  Có sự phân biệt giữa savoir (hiểu biết, knowledge) và savoir-faire  (kỹ năng, know-how). Từ đằng trước gần với khoa học còn từ đằng sau gần với công nghệ và kỹ thuật. Kỹ năng và hiểu biết đi đôi với nhau, nhưng không phải là một. Kỹ năng đòi hỏi không chỉ hiểu biết mà còn luyện tập thực hành, nhưng để đạt kỹ năng cao cấp thì đòi hỏi hiểu biết cao cấp, chứ một công nhân luyện vặn ốc chính xác đến mấy cũng không thành kiến trúc sư được. Quay về khoa học: muốn có công nghệ và kỹ thuật cao cấp, cần có nền tảng khoa học cao.

Một điều thú vị là, nghĩa gốc Latin của từ scientia là “phân biệt, chia ra” (to divide). Đây làm một chân lý về sự hiểu biết: hiểu biết tức là biết phân biệt, ta càng biết phân biệt giữa các thứ thì tức là càng hiểu biết, sự phân biệt càng tinh tế thì tức là hiểu biết càng cao. Ví dụ như nếu ta phân biệt được đến 1000 loại rượu khác nhau, thì sự hiểu biết của ta về rượu đạt đến đỉnh cao! (Không biết động từ scier, có nghĩa là cưa, có cùng gốc không ?!)

Từ công nghệ (工藝) gồm chữ công (工) và chữ nghệ (藝). Hán tự có ít nhất 4 chữ công khác nhau: chữ công của  từ công ty (公司) có nghĩa là “chung”; chữ công của   từ công lao (功勞) có nghĩa là thành quả của lao động, chữ công của từ công kích (攻擊) có nghĩa là đánh, còn chữ công của từ công nghệ có nghĩa là công việc, lao động (work, labor). Chữ nghệ (藝) là như trong từ nghệ thuật, có nghĩa là kỹ năng, nghệ thuật (skill, art). Vậy công nghệ có thể hiểu là kỹ năng, nghệ thuật trong công việc làm những cái gì đó. Ví dụ như công nghệ làm điện thoại, công nghệ chế biến thực phẩm, v.v.

Từ kỹ thuật (技術) là từ sát nghĩa với công nghệ, và cũng có kỹ năng, nghệ thuật trong đó. Kỹ (技) dịch sang tiếng Anh là skill (kỹ năng), talent (tài), còn thuật (術) cũng được dịch thành art (nghệ thuật), skill (kỹ năng), method (phương pháp).

Trong nhiều trường hợp, hai từ công nghệ và kỹ thuật có thể dùng thay cho nhau. Ví dụ, “công nghệ trồng lúa” hay “kỹ thuật trồng lúa” có nghĩa như nhau. Vậy hai từ này khác nhau ở những điểm nào (ngoài chuyện viết và phát âm khác nhau) ? Tôi không phải là nhà ngôn ngữ học nên không biết, chỉ đưa ra đây vài “đoán mò”:

a) Trong từ kỹ thuật không có “công” (lao động, công việc), nên “kỹ thuật” có thể dùng cho những thứ không liên quan gì đến lao động sản xuất, công nghiệp hay dịch vụ, trong khi từ công nghệ thường dùng hạn chế cho những thứ liên quan đến công nghiệp, kinh tế hơn.

b) Quá trình tiến hóa của ngôn ngữ ởViệt Nam tạo nên một sự “phân biệt đẳng cấp” giữa hai từ: công nghệ được hình dung là kỹ thuật ở mức cao cấp, và ngược lại kỹ thuật được hình dung là công nghệ ở mức sơ cấp. Bởi vậy người ta không nói “đại học kỹ thuật” mà nói “đại học công nghệ” khi muốn nhấn mạnh sự cao cấp của mình. Tất nhiên, không phải lúc nào cũng có sự “phân biệt đẳng cấp” giữa hai từ như vậy, và không phải ai cũng nhất trí với sự phân biệt này. Ví dụ như “Đại học kỹ thuật quân sự” không phải là “sơ cấp”. Trường “Intituto Superior Técnico de Lisboa” không sơ cấp tý nào mà trái lại là một trong những đại học lớn nhất của Portugal. (Trong tên trường có thêm tính từ “superior”, tức là “cao cấp”).

Từ công nghệ dịch sang tiếng Tây là technology (Anh) hay technologie (Pháp) có gốc Hy Lạp: techno có nghĩa là kỹ thuật (như trong từ technique), còn logia có nghĩa là sự học, sự tìm hiểu (study of). Sau quá trình tiến hóa của các ngôn ngữ, ngày nay từ technology có nghĩa như sau (theo wikipedia):

Technology is the making, usage, and knowledge of tools, machines, techniques, crafts, systems or methods of organization in order to solve a problem or perform a specific function. It can also refer to the collection of such tools, machinery, and procedures.

Có một số người quên câu sau của định nghĩa trên, mà chỉ dùng nghĩa trong câu trước (tức là coi từ “công nghệ” chỉ dùng cho  các phương pháp dụng cụ để giải quyết 1 vấn đề cụ thể, mà quên nghĩa sau rộng hơn của nó, dùng để chỉ mội khối tổng hợp các phương pháp dụng cụ cho nhiều vấn đề, hay thậm chí rất nhiều ngành khác nhau), dẫn đến những thắc mắc kiểu “gọi Viện khoa học và công nghệ là không đúng, mà phải gọi là khoa học và kỹ thuật”. Thực ra, cách gọi “khoa học và công nghệ” hoàn toàn đúng, dù là chiếu theo gốc Tàu hay dịch từ tiếng Tây. Ví dụ như trong cụm từ Massachusets Institute of Technology, từ technology tất nhiên phải được hiểu theo nghĩa rộng chứ không theo nghĩa hạn hẹp ” cho 1 vấn đề”.

Trong từ technology (công nghệ) có “logy” (nghiên cứu) khiến nó trở nên “cao cấp” hơn là “technique” (mà không có thêm đuôi “logy”). Có nghĩa là, trong tiếng Tây, technology cũng được hiểu là technique ở mức cao cấp, còn ngoài ra thì hai từ này có thể thay thế cho nhau.

Link: http://zung.zetamu.net/2012/02/g%E1%BB%91c-va-nghia-c%E1%BB%A7a-cac-t%E1%BB%AB-khoa-h%E1%BB%8Dc-cong-ngh%E1%BB%87-va-k%E1%BB%B9-thu%E1%BA%ADt/

Xem thêm:

Toán học và khoa học – Nguyễn Văn Tuấn

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: