DƯƠNG THÁI HẬU – NÉT ĐỘC ĐÁO TÌNH SỬ

TS. ĐINH CÔNG VĨ

(Sử chỉ nhắc tới họ Dương mà không nhắc tới Vân Nga. Cái tên Vân Nga là cái tên Văn nghệ. Nên bài này không gọi là Dương Vân Nga mà gọi là Dương Thái hậu).

Dòng dõi Thần Vệ nữ có những điển tích bất tử để cho văn học nghệ thuật nhiều thời có thể khai thác, tái tạo. Đó là bốn người đàn bà đẹp nhất với điển “Trầm ngư (như Vương Chiêu Quân đời Hán), lạc nhạn (như Tây Thi thời cổ đại), bế nguyệt (như Điêu Thuyền thời tam quốc), tu hoa (như Dương Quý Phi đời Đường) của Trung Hoa, hay điển “Cái mũ của nàng Clêôpat” ở Ai Cập trước công nguyên không lâu… ở Việt Nam điển “Dương Vân Nga khoác áo long cổn”… cũng đang trở thành như thế. Song họ Dương này lại có nét độc đáo mà các giai nhân đó khó toàn vẹn như bà: đó là những thiên tình sử của: “Một ai gánh vác cả ba sơn hà” vừa có số lượng (gánh nhiều vương triều), vừa có chất lượng (có giá trị chính trị, có vai trò lịch sử đáng kể).

Nhưng các giai nhân kia người được chất thì mất số hoặc ngược lại. Chẳng hạn những thiên tình sử của Nữ hoàng Clêôpat cũng có giá trị chính trị, có vai trò lịch sử nhưng số lượng thì chính thức hôn nhân mới “gánh vác hai sơn hà” (Từ thiên diễm tình với Thiên tài bất hủ Xêda đến mối tình với anh hùng đa cảm Ăng toan). Còn Quý Phi Dương Ngọc Hoàn, có sắc đẹp hoa phải thẹn đến mức buộc phải chuyển từ tình duyên với con (Thọ Vương Mạo) sang tình duyên với cha (Đường Minh Hoàng). Tình duyên của nàng có dính dáng đến loạn An Lộc Sơn và Sử Tư Minh, chấn động cả lục địa Trung Hoa nhưng về số lượng cũng chỉ mới lấy được một ông vua của duy nhất một vương triều Đường. Ngay như bà nội của Đường Minh Hoàng là Võ Tắc Thiên tuy tình duyên của bà đưa bà lên chức một hoàng đế nữ duy nhất trong lịch sử Trung Hoa từng làm mưa làm gió một thời và là người phong tình nổi tiếng mà cũng chỉ chính thức lấy được hai ông vua (là Đường Thái Tông (bố) và Đường Cao Tông (con)) của chỉ một vương triều Đường. Các nước khác cũng vậy, khó thấy một Hoàng hậu nào đặc biệt như Dương Thái hậu lại chính thức se duyên được với ba ông vua, làm nhịp cầu tình cảm nối liền ba vương triều Ngô – Đinh – Tiền Lê. Ở Việt Nam có trường hợp như Hoàng phi Nguyễn Ngọc Bình (em nuôi hoàng hậu Ngọc Hân) đã là vợ Hoàng đế Tây Sơn Nguyễn Quang Toản, lại là vợ Hoàng đế khai sáng triều Nguyễn là Nguyễn Gia Long, nối liền hai vương triều. Trường hợp này rất hãn hữu ở Việt Nam, nhưng không có vai trò chính trị lịch sử gì cả. Về số lượng cũng thua Dương Thái hậu. Ở tình cảnh như bà Dương Thái hậu, chúng ta không thể dựa vào cái lý cho rằng thời ấy còn hoang dã, nho giáo chưa truyền sâu vào nước ta như có người đã nói để bênh vực cho tiết hạnh của bà bởi vì trước thời Dương Vân Nga đã có những bậc nữ lưu cực kỳ kiên trinh tiết hạnh như bà Trưng, bà Triệu và nhiều người khác. Song chúng tôi nghĩ rằng: Giả sử đặt Dương Thái hậu vào thời lễ giáo thuần tục thì cái phong cách bất chấp dị nghị, khôn khéo sống hết mình cho tình yêu và ý tưởng của bà vẫn còn hấp dẫn, cần nghiên cứu hơn. Bên cạnh những tấm gương sáng ngời trinh tiết thủy chung như bà Dương Thị Như Ngọc, vợ Ngô Vương Quyền cùng thế kỷ, thì tính cách mạnh mẽ ấy của bà Dương Thái hậu vẫn là một bổ sung cần thiết để ta thông cảm, hiểu toàn vẹn hơn những vẻ đẹp, những số phận lịch sử phức tạp của các bông hồng nước Đại Cồ Việt thế kỷ 10. Do vậy, việc chúng ta đi vào tình sử Dương Thái hậu, tìm hiểu lai lịch những mối tình, thể hiện tính cách của bà, và những ảnh hưởng của nó là rất cần thiết(1).

Về tình sử: Theo tài liệu ở xã Thiệu Long, huyện Thiệu Yên, Thanh Hóa có nói tới thôn Đông Lỗ còn gọi là Đông Lỗ trang, trong đó có Giáp Mau tức làng Thịnh Đạt về sau chỉ còn có một họ Dương là dòng dõi Dương Tam Kha, người đã dựng đồn, lập trang trại ở đây. Dương Tam Kha có con gái là Dương Thị Ngọc Vân. Đinh Bộ Lĩnh khi đánh dẹp sứ quân Bình Kiều đã ghé qua Đông Lỗ trang gặp Dương Tam Kha và lấy con gái ông làm vợ tức Dương Thái Hậu sau này. Điều này có mâu thuẫn gì với chính sử không? Bởi chính sử cho biết: vào năm 950 Dương Tam Kha, em vợ Ngô Vương Quyền bị giáng làm Chương Dương Công, được ban thực ấp ở đất Chương Dương, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Tây ngày nay chứ không phải ở Thanh Hóa. Theo chúng tôi: đúng là Dương Tam Kha được phong ở Chương Dương nhưng hẳn ông thấy rằng đấy là nơi gần trung ương, nơi mình mới bị giáng, thế lực mỏng manh, bất lợi nên muốn vượt xa vòng kiểm soát của trung ương để trở về vùng đất bản bộ, lâu đời đầy uy thế của cự tộc Dương nhà mình ở Thanh Hóa. Đinh Bộ Lĩnh muốn nhanh chóng dẹp được các sứ quân khác, bên cạnh quân sự là chủ yếu, ông cũng phải tính đến việc tranh thủ những dòng họ có uy thế rất lớn trong nhân dân, từng một thời làm nguyên thủ đất nước như họ Dương, họ Ngô. Cách tranh thủ tốt nhất, đỡ xương máu nhất là bằng con đường hôn nhân. Bình Kiều là đất thủ hiểm của sứ quân Ngô Xương Xí, người thân thích của Dương Tam Kha nên khi dẹp sứ quân này, Đinh Bộ Lĩnh tới gặp Dương Tam Kha và lấy con gái ông phải chăng là có cơ sở thực? Việc này là nối tiếp truyền thống thân thiết lâu đời giữa họ Dương, họ Ngô với họ Đinh từ thời Đinh Công Trứ, cha Đinh Bộ Lĩnh với Ngô Quyền (ông nội của Ngô Xương Xí, Ngô Nhật Khánh) đều là bộ tướng của Dương Đình Nghệ (bố vợ Ngô Quyền). Điều này ăn khớp với sử sách và những cuốn gia phả của họ Ngô, họ Đinh. Theo tài liệu “Lịch sử họ Ngô Việt Nam” của Ngô Đức Thắng, tác phẩm công phu căn cứ vào nhiều tư liệu khác cho thấy Ngô Xương Văn (là con trai thứ hai của Ngô Quyền và bà Dương Thị Như Ngọc) lấy Dương Thị (các nhà sáng tác thường gọi là Dương Vân Nga), con gái Dương Tam Kha, sinh ra Ngô Nhật Khánh, sứ quân Đường Lâm. Năm Ất Sửu (965) Nam Tấn Vương Ngô Xương Văn, ông vua cuối cùng của nhà Ngô mất, mở ra thời kỳ phổ biến 12 sứ quân cát cứ. Con ông ta là Ngô Nhật Khánh bèn chiếm cứ Đường Lâm. Năm 976, Đinh Bộ Lĩnh bức hàng Nhật Khánh, lấy mẹ Nhật Khánh làm Hoàng hậu, gả con gái cho Nhật Khánh, cưới em gái Nhật Khánh cho Đinh Liễn rồi Nhật Khánh chạy vào đất Chiêm Thành. Sau khi cha con Đinh Bộ Lĩnh bị đầu độc, Lê Hoàn đã làm vua, bà mẹ từ Thái hậu trở thành Hoàng hậu của vua mới.

Kỳ diệu thay những sự kiện ấy không hẹn mà lại ăn khớp với những tài liệu khác. Chẳng hạn cuốn gia phả họ Đinh Danh ở Bình Lăng, huyện Hưng Hà, Thái Bình: Vua Đinh lập năm hoàng hậu: Đan Gia, Trinh Ninh, Kiều Quốc, Cồ Quốc, Ca Công, trong đó có Dương Vân Nga là mẹ sứ quân Ngô Nhật Khánh. Vua Đinh lấy bà ta, gả con gái cho Nhật Khánh, cưới em gái Nhật Khánh cho Đinh Liễn. Sau bà ta lại làm hoàng hậu cho vua Lê Đại Hành.

Về chuyện tình Dương Thái hậu – Lê Hoàn: Theo tài liệu ở xã Thiệu Long, huyện Thiệu Yên, Thanh Hóa thì quan hệ ấy không phải bắt đầu nảy nở từ khi gặp nhau ở Hoa Lư mà có từ trước khi Lê Hoàn còn hàn vi trai trẻ ở Châu Ái. Có những mẩu dã sử nói tới chuyện Lê Hoàn có tình với Dương Thị từ trước, khi còn học ở lò võ Dương Xá. Châu Ái là đất gốc của Dương Đình Nghệ, Dương Tam Kha, nơi xuất phát của Lê Hoàn nên chuyện này có thể xảy ra lắm. Đinh Liễn con trưởng Đinh Tiên Hoàng về Châu Ái mộ quân có chọn Lê Hoàn. Hoàn theo Liễn nhân vật chủ chốt của hoàng tộc Đinh nên có điều kiện tiếp xúc với người nhà của vua Đinh, trong đó có Dương Thị, nối lại quan hệ với người xưa. Đinh Bộ Lĩnh sinh năm 924, còn Lê Hoàn sinh năm 941 trẻ hơn Bộ Lĩnh 17 tuổi. Đinh Bộ Lĩnh bị đầu độc vào khoảng năm 979 ở tuổi 56, lứa tuổi bắt đầu buổi hoàng hôn. Trong khi đó, Lê Hoàn mới 39 tuổi, cái tuổi tràn đầy tráng khí. Hoàn lại là người mà sứ Tống là Tống Cảo được trực tiếp gặp, tả lại trong Tống sử với đại ý: đó là “con người mắt lé” nhưng “hung hãn”, có chí “vác cả núi ngăn cả bể” (phụ sơn trở hải). “Đại Việt sử ký toàn thư” cũng tả việc Lê Hoàn khi đánh bộ lạc Cử Long ở Thanh Hóa, oai võ tới mức người Cử Long giương cung bắn mấy lần tên chưa bay đi mà cung đã gẫy. Tống sử còn kể rằng: Lê Hoàn mời sứ giả xem múa hát, ông cũng bị lôi cuốn, tự mình lao vào đám cùng biểu diễn với các vũ nữ, ca công. Một con người đầy chất nam giới, đầy tài hoa văn nghệ, ở cái tuổi mạnh mẽ như thế làm sao Dương Thái hậu một con người đa tình không say đắm? Hiện nay ở Ninh Bình vẫn còn chứng tích về chuyện tình của hai người. Tục truyền ở bờ sông Vân Sàng thuộc xã Thiên Trạo, huyện Yên Khánh(2) nơi có nền nhà cũ của quan thủy sư đời Đinh: Khi Lê Hoàn đem quân đánh giặc Tống, bà Dương hậu đặt giường ngủ ở bên sông để rước vua đến nghỉ. Khi vua đến, giường của hai người có đám cây ngũ sắc bao quanh nên gọi con sông gần giường là sông Vân Sàng. Ông Đinh Tùng giáo viên về hưu nghiên cứu nhiều về lịch sử, về Hoa Lư có tả lại “hòn đá Vân Sàng” mà ông nhìn thấy dài gần 2 thước vừa tầm nằm, tục truyền là cái giường đó. Tại địa điểm Vân Sàng có phố Bu Gà, bên cạnh phố đó có đình Đụn, tương truyền là nơi Dương Thái Hậu đón tiếp Lê Hoàn sau khi chiến thắng ngoại xâm trở về. Phong tục ăn mừng chiến thắng của dân Bu Gà còn duy trì mãi đến Cách Mạng Tháng Tám mới bỏ, còn ngôi đình đã bị tàn phá trong kháng chiến chống Pháp. Để đền đáp cho công lao trao ngai vàng và cho tình yêu, năm Nhâm Ngọ (982) Lê Hoàn lập Dương Thái Hậu làm Đại Thắng Minh Hoàng hậu cùng với bốn Hoàng hậu khác của ông.

Tình yêu của hai người lưu truyền mãi trong nhân dân đã thành tín ngưỡng ảnh hưởng đến cả kiến trúc điêu khắc trong văn hóa nghệ thuật. Chẳng hạn: Trước kia người ta vẫn thờ Dương Thái hậu chung với Đinh Tiên Hoàng, khi rước vẫn đặt tượng Đinh Tiên Hoàng, Dương Thái hậu, Lê Hoàn vào một cỗ kiệu rước chung. Mãi đến đời Lê Thái Tổ (Lê Lợi), quan Hiệp Trấn Thanh Hóa Lê Thúc Hiển nổi tiếng cương trực, phụng mệnh về Hoa Lư làm quốc lễ đã sai rước tượng Dương Thái hậu sang đền Lê Hoàn, mới chấm dứt hiện tượng lộn sòng ấy.

Dân gian Ninh Bình có những đánh giá khác nhau. Xưa kia phần lớn cho rằng: Lê Hoàn được ngôi không chính đáng nên đền thờ của vua Tiền Lê thấp hơn, kém bề thế hơn đền vua Đinh, đáng chú ý nhất là trán tượng thờ Lê Hoàn có khắc chữ vương chứ không phải chữ đế. Và đặc biệt lý thú hơn cả, gây ấn tượng sâu sắc nhất là bức tượng thờ Dương Thái hậu hiện đặt ở bên trái tượng Lê Hoàn. Nhìn chính diện bức tượng của bà sẽ thấy đó là một bậc mẫu nghi thiên hạ đoan trang nghiêm nghị. Còn nhìn từ ngoài vào sẽ thấy mặt bà tươi tắn, khẽ hé cười như giễu cợt. Nhưng lúc đứng hẳn từ bên trong nhìn nghiêng ra ngoài sẽ bắt gặp gương mặt ấy gượng gạo và u buồn. Nó khác hắn những bức tượng nữ anh hùng dân tộc thường thấy như tượng Bà Trưng, Bà Triệu… đầy sự thuần khiết, thanh cao, chỉ có một gương mặt. Rõ ràng, tượng Đại Thắng Minh Hoàng hậu, Thái hậu họ Dương đã chứa đựng tiềm tàng ba tâm trạng, ba con người trong một tâm hồn đa cảm. Chỉ qua một bức tượng này, suy ngẫm kỹ, ta mới thấy được lịch sử Đại Cồ Việt thuở ấy với những dòng họ, những thế lực khác nhau vừa ẩn bên trong hậu trường, vừa công khai bên ngoài cung đình, với những đảo lộn giao thời vừa mãnh liệt vừa dần dà và những toan tính phức tạp như thế nào. Hẳn là chỉ đặt trong hoàn cảnh ấy, ta mới có thể biết bản chất Dương Thái hậu, một con người nổi tiếng về tài sắc, có tính cách mạnh mẽ, giầu bản sắc, nhưng cũng đầy toan tính, đã giữ vai trò “một vai gánh vác cả ba sơn hà” mà tình thế khách quan đặt ra, để bà thực hiện. Từ đó, ta có thể rút ra “hiện tượng Dương Vân Nga” (đến đây tôi buộc phải dùng cái tên này theo cách sính dùng chữ của mấy nhà sáng tác), là một hiện tượng độc đáo khó tìm thấy ở Việt Nam và thế giới, trong nhiều thời đại…

(1) Đc biệt chính sử ghi về bà quá sơ lược, đời tư không nói gì nên càng cần tìm hiểu qua gia phả và các tư liệu khác.

(2) Sông này là một phân lưu con sông đáy, chỗ hợp lưu ở địa phận xã Phác An, tỉnh Ninh Bình gần núi Dục Thúy chạy qua xã Khương Lộc, Đại Phong, Yên Phong, C Loan, Đông Trung, Đông Hội, Thiên Trạo xuống mãi vùng Kim Sơn, chảy qua vịnh Bc Bộ.

* Nguồn: NHÌN LẠI LỊCH SỬ, nhà xuất bản Văn hóa-Thông tin, Hà Nội 2003, Tác giả: KS. PHAN DUY KHA – TS. LÃ DUY LAN – TS. ĐINH CÔNG VĨ.

Link:   https://vietsuky.wordpress.com/2012/12/18/236-duong-thai-hau-net-doc-dao-tinh-su/

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: